Łódź pamięta o Polskim Państwie Podziemnym. 87. rocznica jego początków

27 września 1939 roku Warszawa wciąż broniła się przed Niemcami. W oblężonej stolicy gen. Michał Tokarzewski-Karaszewicz wraz z grupą oficerów powołał Służbę Zwycięstwu Polski. Jej zadaniem było stworzenie konspiracyjnych struktur zdolnych do dalszej walki po zakończeniu regularnych działań wojennych.

Datę tę przyjmuje się za początek tworzenia Polskiego Państwa Podziemnego – rozbudowanego systemu tajnych struktur wojskowych i cywilnych podporządkowanych legalnym władzom Rzeczypospolitej działającym na emigracji. W okupowanej Europie nie powstała druga organizacja państwowa o porównywalnym zakresie działania. Podziemne państwo miało swoje przedstawicielstwo polityczne, administrację, sądownictwo, system edukacji i siły zbrojne.

Kombatanci przed pomnikiem Armii Krajowej w Łodzi

W Łodzi rocznicę powstania Służby Zwycięstwu Polski i Dzień Polskiego Państwa Podziemnego uczczono przed pomnikiem Armii Krajowej na placu gen. Józefa Hallera.

W uroczystości uczestniczyli przedstawiciele władz państwowych i samorządowych, instytucji publicznych, środowisk kombatanckich oraz uczniowie łódzkich szkół. Szczególnymi gośćmi byli mieszkający w Łodzi żołnierze Armii Krajowej: por. Wanda Kowalska, por. Barbara Mazurkiewicz, por. Eugeniusz Uhryn i por. Edmund Starzyński.

– Dla kolejnych pokoleń żołnierz AK stał się synonimem słowa „bohater”. Wzrusza jednak fakt, że kombatanci często nie nazywają tak siebie. A to przecież oni nieśli kolejny etap sztafety wolności.– mówił Adam Wieczorek, wiceprezydent Łodzi.

Uczestnicy obchodów złożyli kwiaty i zapalili znicze przed monumentem. Wystąpił również chór męski z XXXII Liceum Ogólnokształcącego im. Haliny Poświatowskiej w Łodzi.

Łódzka „Barka”. Ponad 10 tysięcy zaprzysiężonych żołnierzy

Konspiracja w Łodzi zaczęła powstawać niemal natychmiast po zajęciu miasta przez Niemców. Pierwsze grupy tworzyły się spontanicznie, a ważną rolę odgrywali w nich zawodowi wojskowi, m.in. żołnierze 28. Pułku Strzelców Kaniowskich.

Warunki działania były szczególnie trudne. Łódź wraz ze znaczną częścią regionu została wcielona bezpośrednio do III Rzeszy, a nie – jak Warszawa – do Generalnego Gubernatorstwa. Niemiecki aparat policyjny i administracyjny działał tu wyjątkowo intensywnie.

Mimo tego do końca wojny w Okręgu Łódź Armii Krajowej przysięgę złożyło ponad 10 tys. żołnierzy, a ich działalność wspierało ponad 40 tys. osób cywilnych. Łódzki okręg AK nosił kryptonim „Barka”.

Szczególnie ważną częścią jego działalności był wywiad. Konspiratorzy zbierali informacje o niemieckiej policji, działaczach NSDAP, zakładach przemysłowych i obiektach wojskowych. Informatorów udało się ulokować m.in. w sztabie Wehrmachtu w Łodzi oraz w niemieckim dowództwie w Spale.

Z Łodzi zdobyto informacje o broni V-1

Jednym z największych sukcesów łódzkiego wywiadu było zdobycie w 1941 roku planów konstrukcyjnych pocisku V-1. Jego podzespoły powstawały w zakładach Weigta przy dzisiejszej ul. Senatorskiej 7/9. Dokumentację przekazano następnie Komendzie Głównej konspiracji w Warszawie.

Siatka łódzkiego wywiadu sięgała daleko poza region. Jej ludzie działali również na terenie III Rzeszy, a zainteresowanie wywiadowcze obejmowało m.in. Wiedeń, Monachium, Frankfurt nad Menem, Kolonię, Bremę, Hamburg oraz porty nad Morzem Czarnym.

Prowadzono także działalność propagandową. W ramach Akcji „N” przygotowywano materiały skierowane do Niemców, które wyglądem przypominały oficjalne druki i prasę okupacyjną. Ulotki oraz afisze miały podważać morale i wprowadzać dezinformację. Do niemieckich urzędów i siedzib policji trafiały również spreparowane donosy.

Jedną z osób uczestniczących w tej działalności była pochodząca z Łodzi Halina Szwarc-Kłąb, późniejsza profesor medycyny. Jako młoda agentka Armii Krajowej prowadziła działania wywiadowcze również na terenie Niemiec.

Od Służby Zwycięstwu Polski do Armii Krajowej

Jeszcze w 1939 roku rozpoczęto reorganizację SZP i budowę Związku Walki Zbrojnej. W styczniu 1940 roku utworzono Okręg Łódź ZWZ. 14 lutego 1942 roku Związek Walki Zbrojnej został przemianowany na Armię Krajową.

Łódzkim okręgiem ZWZ-AK kierowali kolejno płk Leopold Okulicki „Pan Jan”, ppłk Stanisław Juszczakiewicz „Kornik”, płk Ludwik Czyżewski „Julian” oraz płk Michał Stempkowski „Grzegorz”, „Barbara”.

Armia Krajowa została rozwiązana w styczniu 1945 roku. Nie oznaczało to jednak natychmiastowego końca działalności konspiracyjnej. Część żołnierzy podziemia kontynuowała działalność niepodległościową już w nowych realiach politycznych, sprzeciwiając się podporządkowaniu Polski Związkowi Sowieckiemu i władzom komunistycznym.

Za symboliczny koniec Polskiego Państwa Podziemnego uznaje się 1 lipca 1945 roku. Tego dnia Rada Jedności Narodowej – konspiracyjny parlament – podjęła decyzję o samorozwiązaniu i ogłosiła ostatnie przesłanie Polski Walczącej.