Festiwal Łódź Wielu Kultur w nowej formule. Palestyna, Zagłada i kobiety, o których Łódź zapomniała

Centrum Dialogu im. Marka Edelmana ogłosiło tegoroczną edycję festiwalu jako wydarzenie kroczące, rozłożone na sześć miesięcy. Pełny program i kalendarz wydarzeń dostępne są na lodzwielukultur.pl. Główny, długi weekend festiwalowy odbędzie się w dniach 17–20 września 2026 roku. To nie jest kosmetyczna zmiana organizacyjna. To sygnał: niektóre tematy zasługują na więcej niż jeden wieczór.

Prawa człowieka. Czyje prawa?

Program tegorocznej edycji wyrasta z jednego, postawionego wprost pytania: czyje prawa są dziś rzeczywiście chronione — i kto zostaje ich systemowo pozbawiony? W czasie, gdy świat przeżywa jedne z najpoważniejszych kryzysów humanitarnych od dekad, organizatorzy postanowili nie odwracać wzroku. Festiwal staje się — jak określa to kuratorka programowa Agata Siwiak — „gestem sprzeciwu wobec obojętności".

Punktem wyjścia są dwie biografie nierozerwalnie związane z tą instytucją: Marek Edelman, lekarz i ostatni dowódca powstania w getcie warszawskim, oraz Alina Margolis-Edelman, współtwórczyni Lekarzy Świata. On do końca życia przypominał o nadrzędnej wartości ludzkiego życia. Ona konsekwentnie kierowała uwagę na dzieci jako najbardziej bezbronne ofiary wojen. Oboje urośli do rangi moralnego kompasu tego festiwalu — i to czuć w każdym elemencie programu.

Łódzkie biografie: kobiety, o których Łódź zapomniała

Pierwsza ścieżka programowa przywraca pamięć o postaciach związanych z miastem — tych znanych i tych niesłusznie zapomnianych. Cykl spotkań i debat „Głosy żydowskie" (kuratorka: Monika Bobako) podejmuje temat wielogłosowej żydowskiej tożsamości: jej różnorodności, wewnętrznych napięć i aktualności. Pierwszy z debatowych wieczorów odbędzie się już 10 maja w Centrum Dialogu — rozmowa „Marek Edelman a kwestia palestyńska". Wśród zaproszonych gości znajdą się m.in. Draginja Nadaždin z Lekarzy Bez Granic, prawnik Michael Sfard broniący praw człowieka w Izraelu, artystka i aktywistka Noam Shuster-Eliassi oraz Deborah Feldman — autorka „Unorthodox", na podstawie której powstał głośny serial Netfliksa.

Festiwal przywróci też Łodzi dwie zapomniane artystki. 19 maja w Centrum Dialogu odbędzie się spotkanie wokół biografii Poli Nireńskiej — tancerki i choreografki, wybitnej przedstawicielki ekspresjonizmu tanecznego. Nireńska nie urodziła się w Łodzi, ale z miastem wiąże ją historia: była żoną Jana Karskiego, łódzkiego emisariusza i świadka Zagłady. Spektakl „Nireńska" to autorski projekt Agnieszki Przepiórskiej; tekst pisze Piotr Rowicki, reżyseruje Maja Kleczewska. Premiera będzie własną produkcją Festiwalu zrealizowaną w partnerstwie z Domem Spotkań z Historią.

Jeszcze głębiej w zapomnienie sięga historia Yanki Rudzkiej — urodzonej w Łodzi choreografki, która stała się ikoną ekspresjonizmu tanecznego w Brazylii. W Polsce niemal nieznana. W tym roku wróci do rodzinnego miasta poprzez spektakl taneczny „Yanka Rudzka: dojrzenie" — polsko-niemiecko-brazylijską produkcję zrealizowaną we współpracy z drezdeńskim Europäische Zentrum der Künste Hellerau i Teatro Vila Velha z Salvadoru de Bahia. Wśród twórców znajdzie się Lia Robatto — ostatnia żyjąca uczennica Rudzkiej — oraz Joanna Leśnierowska i Neemias Santana.

Geografie przemocy: tam, gdzie świat się sypie

Druga ścieżka programowa to konfrontacja z kryzysami humanitarnymi bez eufemizmów. Jej centralnym punktem jest wystawa „Na krawędzi chaosu" kuratorowana przez Małgorzatę Ludwisiak i Katarzynę Słobodę, realizowana w Centralnym Muzeum Włókiennictwa. Prace artystek i artystów funkcjonujących między kulturami i językami — m.in. Białorusinki Ali Savashevich, Ukrainki Yulii Krivich, Libańczyki Rany Hamadeh i argentyńskich artystek Any Lozzy i Barbary Hang — konfrontują widza z konsekwencjami wojny, migracji i kryzysu klimatycznego. Ekspozycji przez ponad pół roku towarzyszyć będą performanse, wykłady i dyskusje, a w relacji do jej głównych wątków powstanie również projekt Galerii Czynnej w różnych miejscach Łodzi.

W tej samej ścieżce mieści się projekt „Palestyna. Dom" — dwa zderzające się ze sobą spojrzenia na jedno z najbardziej napiętych miejsc na ziemi. Le Trio Joubran — czwarte pokolenie mistrzów oudu — zaprezentuje spektakl „20 wiosen", muzyczną opowieść splecioną z poezją Mahmouda Darwisha. Z kolei Noam Shuster-Eliassi — Żydówka o irańskich i rumuńskich korzeniach, wnuczka Ocalałych, była pracowniczka ONZ — wystąpi ze swoim stand-upem/spektaklem „Coexistence, My Ass!", w którym humor staje się narzędziem demontowania klisz. Marah Haj Hussein w spektaklu „Language: no broblem" — granym po arabsku, palestyńsku i angielsku — bada język jako przestrzeń władzy i potencjalnego wyzwolenia.

Majowe początki: spacer w PJM i Hummus Day

Festiwal nie czeka do września. Już 30 maja odbędzie się spacer w Polskim Języku Migowym z tłumaczeniem na język foniczny — jedno z pierwszych wydarzeń ścieżki Kultura Głuchych, otwarte zarówno na osoby Głuche, jak i słyszące. Kluczową postacią tej ścieżki jest Daniel Kotowski, artysta wizualny i performer traktujący PJM nie jako narzędzie komunikacji, lecz pełnoprawny język kultury i sztuki. W ramach tej ścieżki swoje premiery będą miały także spektakle łódzkiej artystki Ewy Łukasiewicz ze Stowarzyszenia Targowa 62 oraz Projektu Migawki z przedstawieniem „Kopakonan — opowieść o kobiecie foce", prezentowanym równolegle w języku fonicznym i PJM.

14 czerwca w łódzkiej Fuzji odbędzie się Hummus Day — degustacja hummusu jako nośnika pamięci i doświadczenia domu, któremu towarzyszyć będzie muzyka arabska, warsztaty dabke (tradycyjnego tańca wspólnotowego z krajów Lewantu) oraz kuchnia arabska. Wydarzenie prowadzi Wiktor Eduejda — łodzianin o palestyńskich korzeniach, politolog i aktywista.

Oddech: jazz, samba i pikniki w Parku Ocalałych

Czwarta ścieżka — celowo nazwana Oddechem — to zaplanowana przestrzeń wytchnienia i radości. Koncert otwarcia „Współgłosy" Marcela Balińskiego w Sali Koncertowej Akademii Muzycznej łączy jazz, chór osób z niepełnosprawnościami intelektualnymi i aktorów Magdalenę Koleśnik oraz Bartka Bielenia; gościnnie wystąpią Błażej Król i Tomasz Kot. Brazylijskie warsztaty samby de roda dla seniorów poprowadzi Neemias Santana. Międzypokoleniowe pikniki rodzinne zaplanowane są w Parku Ocalałych.

Program festiwalu rozpisany jest na sceny w całym mieście — Centrum Dialogu im. Marka Edelmana, Centralne Muzeum Włókiennictwa, Miejska Galeria Sztuki, Teatr Szwalnia, Sala Koncertowa Akademii Muzycznej i przestrzenie publiczne Łodzi.

Festiwal, który chce rezonować dłużej

Formuła festiwalu kroczącego to przemyślana decyzja. Tematy, które organizatorzy stawiają na stole — los dzieci w strefach konfliktu, prawa Palestyńczyków, antysemityzm, kultura Głuchych, dziedzictwo kobiet wymazanych z historii — nie dają się zamknąć w trzy dni. Rozłożenie festiwalu na sześć miesięcy to zaproszenie do rozmowy, która może — jak piszą organizatorzy — „rezonować dłużej".

Edelman mówił, że życie jest jedno na wieczność i nie wolno go nikomu bezmyślnie odbierać. Festiwal, który nosi jego imię w nazwie instytucji organizatorskiej, traktuje to zdanie poważnie.

Festiwal Łódź Wielu Kultur 2026, festiwal kroczący maj–listopad 2026, długi weekend festiwalowy 17–20 września. Organizator: Centrum Dialogu im. Marka Edelmana w Łodzi. Pełny program: lodzwielukultur.pl